Oszustwo – kiedy niewłaściwe działanie staje się przestępstwem?

Przestępstwo oszustwa należy do najczęściej spotykanych spraw w polskim wymiarze sprawiedliwości. Może przybierać bardzo różne formy. Od podania nieprawdziwych informacji przy zawieraniu umowy lub ubieganiu się o kredyt, po wykorzystanie błędnego przekonania drugiej strony. Nie każde nierzetelne zachowanie ani niewykonanie zobowiązania oznacza jednak popełnienie przestępstwa. Aby przypisać odpowiedzialność na podstawie art. 286 § 1 Kodeksu karnego, konieczne jest ustalenie szeregu konkretnych okoliczności, dotyczących zarówno zamiaru sprawcy i sposobu jego działania, jak i skutków dla osoby rozporządzającej mieniem. Granica między sporem cywilnym a odpowiedzialnością karną bywa przy tym przedmiotem szczegółowej analizy sądów.

Na czym polega przestępstwo oszustwa?

Zgodnie z art 286 kk odpowiedzialności podlega osoba, która w celu osiągnięcia korzyści majątkowej doprowadza inną osobę do niekorzystnego rozporządzenia własnym lub cudzym mieniem. Musi przy tym posłużyć się jednym ze wskazanych w ustawie sposobów:

• wprowadzeniem w błąd,
• wyzyskaniem błędu,
• wyzyskaniem niezdolności pokrzywdzonego do należytego pojmowania podejmowanego działania.

Oznacza to, że dla przypisania oszustwa nie wystarczy samo stwierdzenie, że jedna strona umowy nie wykonała swojego zobowiązania lub przekazała drugiej stronie nieprawdziwą informację. Sąd musi ustalić związek między zachowaniem sprawcy a decyzją pokrzywdzonego o rozporządzeniu mieniem. Istotne jest również to, czy sprawca od początku działał z zamiarem uzyskania korzyści majątkowej.

Wprowadzenie w błąd i wyzyskanie błędu – najczęstsze formy oszustwa

Najczęściej spotykaną formą oszustwa jest wprowadzenie pokrzywdzonego w błąd. Polega ono na stworzeniu u innej osoby fałszywego wyobrażenia o rzeczywistości. Błąd może dotyczyć między innymi osoby, jej sytuacji finansowej, właściwości oferowanego towaru, możliwości wykonania umowy czy innych okoliczności mających znaczenie dla podjęcia decyzji majątkowej. Musi przy tym być istotny, czyli taki, bez którego pokrzywdzony nie zdecydowałby się na określone rozporządzenie mieniem albo zrobiłby to na innych warunkach.

Inaczej wygląda wyzyskanie błędu. W takim przypadku błędne przekonanie pokrzywdzonego istnieje już wcześniej i nie zostało wywołane przez sprawcę. Sprawca dostrzega jednak ten błąd i wykorzystuje go dla osiągnięcia korzyści majątkowej, nie podejmując działań prowadzących do jego usunięcia. Takie sytuacje mogą pojawiać się również w relacjach gospodarczych, zwłaszcza gdy jedna ze stron ma informacje istotne dla wykonania kontraktu, których druga strona nie zna.

Trzecią formą jest wyzyskanie niezdolności do należytego pojmowania przedsiębranego działania. Chodzi o wykorzystanie sytuacji osoby, która ze względu na wiek, stan psychiczny, uzależnienie lub inne okoliczności nie jest w stanie właściwie ocenić znaczenia podejmowanej czynności. Taka niezdolność nie musi mieć charakteru trwałego, ale musi występować w czasie, w którym sprawca ją wykorzystuje.

Niekorzystne rozporządzenie mieniem – kiedy dochodzi do oszustwa?

Istotnym elementem przestępstwa jest doprowadzenie pokrzywdzonego do niekorzystnego rozporządzenia własnym lub cudzym mieniem. Pojęcie to jest szersze niż sama szkoda majątkowa. Odpowiedzialność za oszustwo może więc powstać także wtedy, gdy pokrzywdzony ostatecznie nie poniósł definitywnej straty. Niekorzystność należy oceniać z perspektywy sytuacji majątkowej pokrzywdzonego w chwili podejmowania decyzji. Może ona polegać na zwiększeniu ryzyka, zmniejszeniu szans na odzyskanie należności lub podjęciu zobowiązania, którego pokrzywdzony nie zaakceptowałby, gdyby znał rzeczywisty stan rzeczy. Przykładem może być uzyskanie kredytu na podstawie fałszywych danych o dochodach, nawet jeżeli kredyt zostanie później w całości spłacony.

Rozporządzenie mieniem również rozumiane jest szeroko. Może obejmować przeniesienie własności rzeczy lub pieniędzy, lecz także podjęcie określonego zobowiązania albo faktyczną zmianę władania mieniem. Bez znaczenia może pozostawać przy tym późniejsza ocena ważności lub skuteczności czynności prawnej, która doprowadziła do takiego rozporządzenia.

Odpowiedzialność za oszustwo – kara, naprawienie szkody i przedawnienie

Za oszustwo w typie podstawowym Kodeks karny przewiduje karę pozbawienia wolności od 6 miesięcy do 8 lat. W określonych sytuacjach możliwe jest zastosowanie łagodniejszej odpowiedzialności, jeżeli czyn zostanie uznany za wypadek mniejszej wagi. Ocena ta zależy od wartości mienia, ale również od całokształtu okoliczności, w tym sposobu działania, motywacji sprawcy i społecznej szkodliwości czynu.

Surowsze konsekwencje mogą dotyczyć oszustwa odnoszącego się do mienia znacznej wartości. Poza samą karą sprawca musi liczyć się również z obowiązkiem naprawienia szkody. W sprawach o oszustwo jest to szczególnie istotne z perspektywy pokrzywdzonego, który często oczekuje ukarania sprawcy, a także odzyskania utraconych środków.

Istotne znaczenie mają także terminy przedawnienia. W przypadku oszustwa w typie podstawowym okres przedawnienia wynosi co do zasady 15 lat, przy czym wszczęcie postępowania karnego może wpłynąć na jego wydłużenie. Każda sprawa wymaga jednak oceny z uwzględnieniem konkretnych okoliczności oraz przepisów obowiązujących w czasie popełnienia czynu.

Oszustwo jest przestępstwem o szerokiej konstrukcji, ale przypisanie odpowiedzialności karnej zawsze wymaga wykazania wszystkich ustawowych przesłanek. Konieczne jest ustalenie, że sprawca działał umyślnie i w celu osiągnięcia korzyści majątkowej, wykorzystując błąd lub szczególną sytuację pokrzywdzonego, a jego zachowanie doprowadziło do niekorzystnego rozporządzenia mieniem. Z tego powodu nie każdy nierzetelny kontrahent czy niewykonane zobowiązanie stanowi oszustwo. Właściwa ocena granicy między odpowiedzialnością cywilną a karną wymaga szczegółowego zbadania okoliczności konkretnej sprawy, zwłaszcza zamiaru sprawcy istniejącego w chwili podejmowania działania.

Kancelaria Adwokacka dr Aleksandra Rychlewska-Hotel z Krakowa zajmuje się wyłącznie prawem karnym: obroną w sprawach karnych, karnych gospodarczych i skarbowych oraz sprawach korupcyjnych. Adwokat ma stopień doktora nauk prawnych z prawa karnego i każdą sprawą zajmuje się osobiście, od postępowania przygotowawczego po proces przed sądem. Kancelaria mieści się przy Rynku Dębnickim w Krakowie, a spotkania odbywają się stacjonarnie lub zdalnie. Kontakt: [email protected], +48 576 631 448, www.karh.pl.